Το πανηγύρι της κούπας στη Καρδάμαιμα της Κως.

Την Κω, το νησί του Ιπποκράτη, του πατέρα της ιατρικής, το δεύτερο σε πληθυσμό και τρίτο σε έκταση νησί της Δωδεκανήσου, μετά την Ρόδο και την Κάρπαθο την γνώριζα πολύ καλά. Στις επαναλειμμένες επισκέψεις μου, ειχα γνωρίσει πολύ καλά τους αρχαιολογικούς  της χώρους, τα μεσαιωνικά της μνημεία και την αρχιτεκτονική της κληρονομια, μιά προίκα τρανταχτή πάνω στην οποία στηρίχτηκε η σημερινή ανάπτυξη του τουρισμού της και που την  κατέστησε έναν από τους πιό περιζήτητους προορισμούς της Ελλάδας. Θυμάμαι μάλιστα πολύ καλά ένα ρεπορτάζ  που είχα κάνει γιά τον γαστρονομικό πλούτο του νησιού και είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό της AEGEAN, πάνε τώρα κάποια χρόνια. Έτσι είχα γνωρίσει, αρκετά έκπληκτος και εντυπωσιασμένος μια αθέατη και ταπεινή  πλευρά του νησιού, αυτήν που βρίσκονταν  πίσω από την  φανταχτερή εικόνα των μεγάλων τουριστικών εγκαταστάσεων και τουριστικών υποδομών.  Κάτι παρόμοιο θα συνέβαινε και με την έρευνά μου με τα πανηγύρια του νησιού.  Σκαλίζοντας εντόπισα ότι  ένα από τα μακροβιότερα πανηγύρια  της Κω  γίνεται στην Καρδάμαινα, ανήμερα της Γεννήσεως της Θεοτόκου στις 8 Σεπτεμβρίου, όπου αναβιώνεται ο καθιερωμένος “χορός της κούπας”. Οι επαφές μου για την επισκεψή  μου στο νησί, την διερεύνηση των πηγών που αναζητούσα και την καταγραφή  του  συγκεκριμένου πανηγυριού έγιναν,  με την Αργυρώ Κατσίλη,  την υπερδραστήρια πρόεδρο του Λυκείου Ελληνίδων της Κω, η οποία με καθοδήγησε παραδειγματικά. Χάρις στην κυρία Αργυρώ γνώρισα τον Μανώλη Χαλκιδιό, τον πρωτοχορευτή της χορευτικής ομάδας του Λυκείου Ελληνίδων. Συγκλονιστικός χορευτής, αλλά και όμορφο και ξηγημένο παλικάρι ο Μανωλιός αποδείχθηκε για τις ανάγκες μου λύρα εκατό. “Κυνηγός πανηγυριών”, ερευνητής και  φανατικός θιασώτης της παράδοσης, από την πρώτη στιγμή με κέρδισε  με το χορό του και την παρουσία του. Είχα γνωρίσει έναν σύγχρονο μερακλή και γλεντιστή! Μετά απο την πρώτη γνωριμία στο Πανηγύρι του Αγίου Ζαχαρία, σε μία δύσβατη και απόκρυμνη τοποθεσία, νοτίως του όρους Δικαίου, όπου θαύμασα τον χορό του Μανώλη, της παρέας του και διάφορων πιστικών (έτσι ονομάζονται οι κτηνοτρόφοι στην Κω) μπήκαμε σε εντατικό πρόγραμμα επιμόρφωσης.

“Δεν θα πάμε πουθενά αν δεν γνωρίσεις απο κοντά την Άννα Καραμπεσίνη” μου ξεκαθάρισε με απόλυτο τρόπο  ο Μανώλης! Με το δίκιο του, γιατί η θρυλική Άννα με τα τραγούδια της σημάδεψε όχι ένα και δυό, αλλά όλα τα πανηγύρια και τις γιορτές του Αιγαίου. Και βέβαια εκτός των τραγουδιών,  με τη στάση της απέναντι στην  παράδοση αλλά και απέναντι στα βάσανα της ζωής, (η ίδια μέσα στην οικογένειά της είχε παρα πολλά) έγινε ένα σύμβολο παρηγοριάς και εγκαρτέρησης.

Η κατοικία της μεγαλύτερης γυναικείας φωνής της Δωδεκανήσου είναι ένα ταπεινό στενόμακρο σπιτάκι μπροστά στη θάλασσα. Η κυρά- Άννα μόλις είδε τον Mανώλη τον μουντάρισε και τον φίλησε σταυρωτά. Τον αγαπάει πολύ, γιατί την επισκέπτεται συχνά με φίλους και τραγουδούν, πίνουν, τρών  και λένε ιστορίες. Θυμάται τα νειάτα της, τους γονείς της, τις πέντε αδελφές της και το πατρικό της στην Αντιμάχεια που τακτικά είχανε γλέντια και αποσπερίδες.  Οσο δε για την αφεντιά μου, μούδειξε αμέσως την φωτογραφία αγκαλιά με την Μπήλιω, που είχε μοστραρισμένη σε περίοπτη θέση πάνω από τον καναπέ. “Αχ τι μας έκανε η γυναίκα σου, είχαμε πενήντα χρόνια να ειδωθούμε με την Ελένη, απο τότε που τραγουδάγαμε, αρχές της δεκαετίας του 50, μαζί με τη Δόμνα Σαμίου στη χορωδία του μεγάλου δάσκαλου Σίμωνα Καρά. Δεν μπορείς να φαντασθείς πόσο πολύ συγκινηθήκαμε!” Θυμάται όταν την είχε καλέσει η Μπήλιω στην εκπομπή της, όπου η Άννα Καραμπεσίνη και η Ελένη Κονιτοπούλου, οι δύο θρυλικές φωνές του Αιγαίου,  ξανασυναντήθηκαν και τραγούδησαν ζωντανά μαζί στο “Έχει Γούστο”.

Αμέσως μας καθίζει στο μικρό σαλονάκι, όπου οι τοίχοι ήσαν πνιγμένοι από φωτογραφίες, βραβεία και ενθύμια, και στα γρήγορα μας φέρνει τα ουζάκια με μεζέδες όπου δεν έλειπε βέβαια το τυρί της πόσιας, το περίφημο κρασοτύρι της Κω. Η κυρά Άννα, με μυαλό ξουράφι και καρδιά έφηβης κοπέλας, κι ας κοντεύει τα 90, δεν έχει ξεχάσει τίποτα. Αναπολεί τη ζωή της και από τα παιδικά της χρόνια θυμάται τον πατέρα της και μας το περιγράφει με ένα ποιηματάκι…

“ Ο πατέρας μου Βαϊθής ο Σαρρής,

ήτανε άνθρωπος πολύ ωραίος και σπουδαίος μερακλής

και για τα χρόνια εκείνα, καλός και πρώτος χορευτής.

Γλεντούσε και διασκέδαζε όμορφα και ωραία,

με τραγούδια και βιολιά και με καλή παρέα.

Παρ’ όλα που’ χε βάσανα, είχε και το μεράκι

κι εύρισκε ανακούφιση πίνοντας ουζάκι.

Κι όταν με την παρέα του πίναν το καραφάκι

εχόρευε λεβέντικα με το γεμάτο ούζο ποτηράκι

που χε καμαρωτά κι αγέροχα πάνω στο κεφαλάκι”.

H κυρά-Αννα, βασίλισσα στο φτωχικό της, μιλάει για τη δισκογραφία της, τους ανθρώπους που συνεργάσθηκε – για όλους είχε να πει ένα καλό λόγο – τα ταξίδια της στην άκρη του κόσμου προκειμένου να δώσει χαρά στους απόδημους Έλληνες. Κι όταν της λές για τις αρέσκειές σου, τα τραγούδια της που σου αρέσουν, τότε αυτή σαν τζουκ-μπόξ, θυμάται απ’έξω και ανακατωτά σε ποιόν απο τους εικοσιέξι της μεγάλους δίσκους βινυλίου βρίσκονται και σε πιά σειρά και αμέσως σου βάζει το τραγούδι στο πικάπ για να το ακούσεις.

Καθήσαμε μέχρι το σούρουπο.  Ακούσαμε το “Διοσμαράκι” γνωστό και σαν   “ Τζιβαέρι”, το “Μες του Αιγαίου τα νερά” και άλλα πολλά. Η κυρά-Αννα Καραμπεσίνη στα 87 της ξεχύλιζε από ζωή και αισιοδοξία, αεικίνητη, ενθουσιώδης, να ξεπετά στίχους και ποιηματάκια με μια μοναδική ευκολία, για το κάθε τι, και παρ’ όλα την πίκρα της που ο τόπος της δεν την τιμά όσο της άξιζε, μάς απέδειξε ότι η ζωντάνια και η νιότη δεν έχουν να κάμουν με τα χρόνια και την ηλικία, αλλά  με το πάθος για δημιουργία και την αγάπη για τους ανθρώπους και τη ζωή.

Μετά από την επίσκεψη στο σπίτι της Κυρά-Άννας – ο Θεός να την έχει καλά – και πριν ασχοληθώ με την επιτόπια έρευνα, ασχολήθηκα λίγο με την ιστορία των πανηγυριών, ψάχνοντας σε βιβλιογραφίες.

Στη Κω τα παλιά χρόνια, δηλαδή στις αρχές του 20ού αιώνα, γίνονταν τόσα πανηγύρια όσα και οι υπάρχουσες εκκλησιές. Όσα τελούνταν στους καθεδρικούς  ναούς ή σε μοναστήρια, είχαν ένα χαρακτήρα επίσημο και πάνδημο με παλλαϊκή συμμετοχή, ενώ όσα τελούνταν σε ξωκκλήσια ή σε εξωμονάστηρα είχαν χαρακτήρα πιό λαϊκό και οικογενεακό.  Σπουδαιότερα  πανηγύρια εκείνη την εποχή ήσαν των Αγίων Ασωμάτων στ’ Ασφενδίου, στον πελώριο αμπελώνα του νησιού, το πανηγύρι των Αγίων Αποστόλων στην Αντιμάχεια, στην Ζωοδόχο Πηγή στο χωριό Κέφαλος.

Στον Αη-Γιώργη στο Πυλί, μετά την Θεία Λειτουργία μαζί με το πανηγύρι εκτελούνταν ιππικοί αγώνες προς τιμή του Αγίου, αφού καβαλλάρης εικονίζεται κι ο ίδιος. Κύριο χαρακτηριστικό των αγώνων αυτών ήταν ότι οι αγωνιζόμενοι δεν διεκδικούσαν έπαθλα, αλλά αγωνίζονταν για να επιδείξουν  τις ικανότητές τους και το θάρρος τους καθώς έτρεχαν με τα άλογα χωρίς  σέλλες και χαλινάρια (βαστά ακόμα και στις μέρες μας το έθιμο αυτό).

Ψάχνοντας τα αρχεία της Κω για να βρω πληροφορίες για τα πανηγύρια του νησιού ανακάλυψα ανάμεσα σε άλλα, ένα άρθρο του Νικολάου Ζάρακα, εξαίρετου ερευνητή που το λαογραφικό έργο του έχει τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών, με θέμα “Τοπία και πανηγύρια της Κω”.

“Κατά τους χρόνους της δουλείας η συμμετοχή του Δεσπότη σ’ αυτά ήταν κάτι πιο πάνω από το επίσημο, άν επιτρέπεται η έκφραση. Ήλθε ο Δεσπότης! Στη στιγμή το μαθαίνουν όλοι στο χωριό, γι’ αυτό και δεν λείπει κανένας από τη λειτουργία, από τ’ αμέριμνο παιδί ως τον πολυάσχολο νοικοκύρη. Ήταν τότε ο Δεσπότης, ο Ένας, ο ανώτερος, ο αγιώτερος, ο πατέρας όλων και κυριολεκτικά ο Εθνάρχης, γιατί ποιός τον έβλεπε τον Πατριάρχη;  Ο καθένας ήθελε να δει τον Δεσπότη, να τον ακούσει, δεν τον έβλεπε συχνά, ίσως μιά φορά τον χρόνο.

Η Εκκλησιαστική Επιτροπή έστελνε από την παραμονή στην Κω τον “Καλόγερο” (έτσι λέγεται και σήμερα ο νεωκόρος) με το καλύτερο υποζύγιο, κυρίως άλογο, για να φέρει το Δεσπότη. Δεν υπήρχαν τότε δρόμοι αμαξωτοί και τροχοφόρα μέσα. Η είδηση του ερχομού του Δεσπότη αναγγέλονταν χαρμόσυνα με τις κωδωνοκρουσίες των εκκλησιών. Οι Ιερείς με τους Δημογέροντες και άλλους προύχοντες υποδέχονταν με κάθε τιμή και σεβασμό τον Ιεράρχη που έμενε και διανυκτέρευε στο σπίτι του Αρχιερατικού Επιτρόπου… Το πρωί στο πανηγύρι, ασφυκτικά γεμάτη η Εκκλησιά : Oι δάσκαλοι με τα “δασκαλόπουλα”, οι προύχοντες στις πρωτοκαθεδρίες, ο λοιπός κόσμος με σεμνότητα και προσήλωση… Εκεί μέσα στην Εκκλησία επικοινωνούσε κανείς με το Θείον, εκεί μέσα μόνο ζωντάνευε το Έθνος, εκεί καταλάβαινε κανείς ότι είναι ελεύθερος, γιατί ήσαν όλα Ελληνικά, έξω τα πάντα πλάκωνε η σκλαβιά… Μετά τη λειτουργία οι “Τράπεζες” με τ’ άφθονα φαγητά και κρασιά. Οι Επίτροποι στο πόδι να εξυπηρετούν μ’ ανυπόκριτη χαρά κι έπειτα ο χορός και το γλέντι ως το βράδυ. Παράλληλα κι οι άλλες φροντίδες των Επιτρόπων, να παραλαμβάνουν τα τάματα, ΄πως παλαιότερα και τώρα. Άλλος φέρνει σφακτά αρνί, ερίφι, δαμάλι, οι γυναίκες όρνιθες, ασημικά, χρυσαφικά κ.τ.λ. που τα έχουν τάξει στον Άγιο κατά την ώρα του κινδύνου, σε κρίση αρρώστιας κ.α. “Παναγιά μου, κάνε μου καλά το παιδίμ μου νασου φέρω στη Χάρη σου λαμπάδα ίσα με το μπόϊ σου” ή “Αη μου Γιώργη γειάνε μου το παιδί μου να το ζυάσω στη Χάρη σου οκκά γκαι γράσι” κ.α. Τα “ζωντανά” πρέπει να πωληθούν αυθημερόν με πλειοδοτικό ανοικτό πλειστηριασμό. Πλειοδοτούν πολλοί γιατί είναι βοήθεια προς την εκκλησία και, κατά τους χρόνους της δουλείας, ήταν και σχολικός πόρος. Οι νέοι κι οι νέες διασκεδάζουν, όπως κι οι ηλικιωμένοι μερακλήδες, οι  γέροι παρακολουθούν και καμαρώνουν τα νιάτα, αναδεύοντας τα περασμένα”…

Έχοντας αποκομίσει μιά σφαιρική εικόνα για την πανηγυρική εικόνα της Κω, είχε έλθει  η ώρα να οδηγηθούμε στον τελικό προορισμό μας, το πανηγύρι στην  Καρδάμαινα. Η Καρδάμαινα, ένα παραθαλάσσιο χωριό 29 χιλιόμετρα Νοτιοδυτικά της πόλης της Κω, έχει εξελιχθεί στο δημοφιλέστερο τουριστικό θέρετρο του νησιού. Πολυτελείς και σύγχρονες ξενοδοχειακές μονάδες αλλά και ξενοδοχεία που συγκεντρώνουν λαϊκά στρώματα, ταβέρνες,  θορυβώδη μπαράκια, παντός είδος καταστήματα, δημιουργούν μιά ατμόσφαιρα όπου νομίζεις ότι τα παντα λειτουργούν για τον Τουρισμό. Στίφη τουριστών περιφέρονται, πίνουν, τραγουδούν και διασκεδάζουν. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον για μιά στιγμή διερωτήθηκα πώς και πού θα γινόταν το παραδοσιακό πανηγύρι της “κούπας”. Στο κέντρο της πόλης βρισκόταν η εκκλησία.  Φθάσαμε, οφείλω να ομολογήσω, με σχετική ανησυχία. Όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος ο ναός της Γεννήσεως της Θεοτόκου συγκέντρωσε εκατοντάδες προσκυνητές ντόπιους και επισκέπτες.  Στο προαύλιο της εκκλησιάς δεκάδες κόσμος, ένα χωριό, μιά όαση ελληνική μέσα σε μιά ξένη πόλη!

Μόλις είχε τελειώσει η Θεία Λειτουργία και οι πιστοί παίρναν θέσεις στα τραπέζια γιά το γεύμα που θα ακολουθούσε. Το φαγητό ήταν τα παραδοσιακά “πιτταρίδια”, ένα ζυμαρικό σαν μακρόστενες χυλοπίτες με κοκκινιστό κρέας, συνήθως κατσίκας που το προσφέραν οι πιστικοί. Τα πιτταρίδια παλιά τα παρασκεύαζαν οι νοικοκυρές με νερό και αλεύρι, που αφού πρώτα απλώναν τη ζύμη, την κόβαν σε μακρόστες λουρίδες και τις στέγνωναν στον ήλιο. Σήμερα χρησιμοποιούν έτοιμα ζυμαρικά τύπου λαζάνια.

Ο χορός ξεκίνησε με την έκτακτη συμμετοχή των δύο χορευτικών ομάδων από τα δυό παραρτήματα του Λυκείου Ελληνίδων που δραστηριοπούνται έντονα στο νησί.

Πρώτα χόρεψε η ομάδα του Λυκείου Ελληνίδων της Καρδάμαινας κρητικούς χορούς τον “Λαζέικο”, τον “Χανιώτικο”, τον “Μαλεβιζιώτικο” και τη “Κρητική σούστα”. Ακολούθησε το Λύκειο της πόλης της Κω με τον “Ισο”, την “Κώτικη σούστα” τον “Ροδίτικο”, το “Θυμαριώτικο” και το “Πεντοζάλι της Κω”.

Οι μουσικοί ήσαν οτι καλύτερο διαθέτει το νησί. Στο ακκορντεόν, ο Μανώλης Πόγιας από τ’ Αφενδίου, που κατάγεται από μιά οικογένεια μουσικών και κατέχει όσο κανείς άλλος τους σκοπούς της Κω. Περιζήτητος στα πανηγύρια, με μιά χαρακτηριστική φωνή, μπορεί να τραγουδά και να παίζει συνεχόμενα επί ώρες, εμπνέοντας τους χορευτές, με έναν τρόπο που μόνο αυτός ξέρει. “Οι χορευτές πατούν επάνω  στη μουσική του, γιατί τους παρακολουθεί  προσεκτικά και τους βοηθά  να απογειωθούν”, δηλώνει κατηγορηματικά ο Μανώλης Χαλκιδιός. Συνοδοί του ο Μανόλης Κεφαλιανός στο βιολί  και ο Ζαχαρίας Κασίου στο λαγούτο”.

Μετά ξεκίνησε ο χορός της “Κούπας”. Τον χορό  – ένας “ίσος” – έσυρε στην αρχή ο παπάς κρατώντας την κούπα, ένα πανέρι ψάθινο, ακολουθούμενος από τους επιτρόπους. Αμέσως μετά κάθε ζευγάρι που ήθελε να χορέψει, έβγαινε μπροστά, η γυναίκα έπαιρνε την κούπα, πήγαινε στη κορυφή, ο άντρας  έριχνε μέσα τα χαρτονομίσματα πιάνοντας την με το ένα χέρι και με το άλλο τους υπολοίπους. Το κάθε ζευγάρι, αφού χόρευε το χορό του, έδινε τη θέση του στο επόμενο που έπαιρνε την κούπα με την ίδια διαδικασία. Ο χορός της κούπας, βάστηξε μέχρι τα μεσάνυχτα και κάποια στιγμή όταν τελείωσε αναμείχθησαν οι χορευτές με τους προσκυνητές και άλλοι χοροί.

Κάποια στιγμή πήρα σε μιά άκρη τον Μανώλη και αρχίσαμε να μιλάμε για την κατάσταση των πανηγυριών στο νησί του.

“Την περίοδο των δεκαετιών 1980-1990, τα πανηγύρια στο νησί είχαν περιορισθεί, τόσο στον αριθμό όσο και στη διάρκεια, την συμμετοχή αλλά και το κέφι τους. Στηριζόταν αποκλειστικά και μόνο στους πιστικούς, κάποιους πιστούς και λίγους μερακλήδες. Οι λόγοι  λίγο πολύ γνωστοί. Οι νεολαία οδηγήθηκε προς τους ευρωπαικούς χορούς, την διασκέδαση της πόλης. Τα τελευταία χρόνια τα πράγματα άλλαξαν. Μαζί με τα δυό Λύκεια, υπάρχουν επτά σχολές όπου οι νέοι μαθαίνουν, όχι μόνο τους ντόπιους χορούς αλλά και από όλη την Ελλάδα. Βέβαια τα σκέρτσα, τα τσαλίμια και τις φιγούρες τα μαθαίνει κανείς μόνο όταν χορέψει στα πανηγύρια και παρατηρήσει  τους ντόπιους. Όλοι αυτοί λοιπόν οι νέοι τροφοδότησαν τα πανηγύρια και τους έδωσαν μιά νέα ζωντάνια. Μαζί τους και πολύς λαός που θυμήθηκε τον αυθεντικό τρόπο διασκέδασης.  Σήμερα τα πιο σπουδαία πανηγύρια της Κω είναι του Αη Γιαννιού στην Κέφαλο, όπου φέτος είχε πάνω από 40 καζάνια και τρείς χιλάδες κόσμο, της Αγίας Μαρίνας, του Αγίου Παντελεήμονα και του προφήτη Ηλία, όλα αυτά στα περίχωρα της πολής της Κω, της Παναγιάς στο Λαγούδι την Παρασκευή του Πάσχα και των Αγίων Αποστόλων στην Αντιμάχεια”. Ο  Μανώλης θα μπορούσε να μιλάει με τις ώρες, με τις μέρες για τα πανηγύρια. Είναι η ζωή του και η ζωή της παρέας του. Είναι η ζωή που επιχειρώ να αποτυπώσω κι εγώ πηγαίνοντας εκεί όπου η Ελλάδα ακόμη παίρνει κάποιες ελάχιστες αλλά τόσο ζωτικές αναπνοές. Τις αναπνοές από ίχνη μιάς αλλής ζωής  και αλλονών  πολιτισμών που τις έχουμε τόσο πολύ ανάγκη.


Advertisements

0 Responses to “Το πανηγύρι της κούπας στη Καρδάμαιμα της Κως.”



  1. Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Δεκέμβριος 2010
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Νοέ.   Ιαν. »
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031  

cover4.gif

paros-cover.gif