«Aς κρατήσουν οι χοροί…» με χορούς ελεύθερους και κυκλωτικούς στα πανηγύρια του Αιγαίου.

Η εισήγηση του Εθνομουσικολόγου Λάμπρου Λιάβα στη βιβλιοπαρουσίαση των «Πανηγυριών στο Αιγαιο».

Πριν δύο περίπου χρόνια, είχαμε την ευκαιρία να εκτιμήσουμε και να θαυμάσουμε την ευαισθησία, το μεράκι και τη μεθοδικότητα του Γιώργου Πίττα στην προσέγγιση και την καταγραφή του λαϊκού μας πολιτισμού, μέσα από το εξαιρετικό βιβλίο του για την αθηναϊκή ταβέρνα. Σήμερα, υποδεχόμαστε, με ακόμη μεγαλύτερο ενθουσιασμό, το νέο του πνευματικό παιδί, καρπό συστηματικής μελέτης και έρευνας σ’ έναν χώρο εξίσου γοητευτικό αλλ’ ακόμη πιο σύνθετο κι «επικίνδυνο», γι’ αυτό και δύσκολο και προκλητικό για εκείνον που θα επιχειρήσει μια τέτοια προσπάθεια. Κυριολεκτικά μια βουτιά στα βαθειά, στα βαθειά νερά του Αιγαίου!.. Αλλά η ψαριά που έκανε ο Γιώργος φαίνεται πως ήταν καλή κι ας δούμε τι φέρνει στην επιφάνεια.

Ο Γιώργος Πίττας μας προσφέρει πάνω απ’ όλα το ωραίο ταξίδι. Το ταξίδι σε μια θάλασσα που παραμένει γεμάτη από ήχους, μια θάλασσα «ηχήεσσα» όπως την ονομάζει ο Όμηρος. Μας καλεί όχι απλώς στην περιπλάνηση, αλλά κυρίως στην εξερεύνηση και στην κατανόηση του πολιτισμού του Αιγαίου, μέσα από την ανθρώπινη έκφραση και επικοινωνία, έτσι όπως αυτές όπως αποτυπώνονται και επιτελούνται στην κυριότερη, την άμεσα βιωματική εκδήλωση-θεσμό των νησιών, στο λαϊκό πανηγύρι.

Αυτό που διακρίνει τον Πίττα (πέρα από το ενδιαφέρον και την αγάπη του -κίνητρα αυτονόητα για μια τέτοια προσπάθεια) είναι  η συνειδητή αναζήτηση, ένα κρίσιμο στοιχείο που διαφοροποιεί τον ταξιδευτή από τον τουρίστα. Ο Γιώργος είναι ένας συνειδητός ταξιδευτής, με την ίδια εμμονή που χαρακτήριζε και τον καπταν-Δυσσέα όταν έπλεε στα ίδια νερά του Αρχιπελάγους. Σας θυμίζω ότι ο Οδυσσέας -σύμφωνα με τη σοφή ομηρική διατύπωση- «πολλών ανθρώπων οίδεν άστεα και νόον έγνω». Δηλ. όχι απλώς επισκέφτηκε, περιηγήθηκε πολλά και διαφορετικά μέρη (ως τουρίστας), αλλά -πάνω απ’ όλα- «νόον έγνω». Ως συνειδητός ταξιδευτής επιδίωξε να γνωρίσει, να κατανοήσει, να μοιραστεί τη νοοτροπία, τον τρόπο σκέψης και πράξης, τον πολιτισμό των ανθρώπων.

Κάτι ανάλογο επιχειρεί και ο Γιώργος Πίττας σ’ αυτό το βιβλίο του, επιλέγοντας να αφουγκραστεί τον παλμό του Αιγαίου μέσα από την τελετουργία του πανηγυριού, στα μέρη εκείνα όπου η Ελλάδα ακόμη αντιστέκεται και επιμένει. Με την παρέα, την ομάδα, την κοινότητα να προβάλουν, να επιβεβαιώνουν, να διεκδικούν την ταυτότητά τους και να αρνούνται να υποβιβάσουν το συλλογικό γλέντι σε αγοραία «διασκέδαση» (σκόρπισμα δηλ.) ή σε φολκλορική φιέστα, όπως συχνά γίνεται στις μέρες μας.

Μέσα από το πανηγύρι, το τραγούδι, η μουσική και ο χορός (ως ομοούσιος και αδιαίρετη τριάδα του λαϊκού μας πολιτισμού) αποκτούν έναν ισχυρό συμβολικό χαρακτήρα. Αναγορεύονται σε κατεξοχήν σύμβολα ταυτότητας, σε σημεία αναφοράς, συνδετικούς κρίκους της ομάδας, τεκμήρια της  συλλογικής δημιουργικής ικανότητας, θεματοφύλακες της ιστορικής μνήμης. Δεν είναι μεμονωμένα και ξεκάρφωτα, αλλά εντάσσονται λειτουργικά στην κοινή ζωή και δράση. Ικανοποιώντας την ανάγκη του ανθρώπου να βρει σύμβολα, κώδικες και συμπεριφορές που θα του επιτρέψουν να φέρει στην επιφάνεια, να εκφράσει δημόσια, να μοιραστεί, να ακουμπήσει τα βαθύτερα συναισθήματά του. «Ήβγε στην παρουσία» λένε χαρακτηριστικά για τη συμμετοχή στο γλέντι στην Κάρπαθο και νομίζω ότι αυτή η φράση τα λέει όλα.

Στην παραδοσιακή κοινότητα, μέσα από την προφορική παράδοση, το άτομο -από την παιδική ακόμη ηλικία- μυούνταν στο να συμμετέχει σε μια συλλογική ζωή, όπου όλα τα μέλη μπορούσαν να τραγουδήσουν, να χορέψουν, να εκφραστούν, να επικοινωνήσουν, ο καθένας «με την τάξη τους και τη σειρά τους», όπως χαρακτηριστικά λέει μια φράση-κλειδί για την κατανόηση της λειτουργίας του λαϊκού γλεντιού. «Με την τάξη του και τη σειρά του», δηλ. πάντοτε μέσα στα όρια των κανόνων της παράδοσης, σε σχέση με το ποιός, που, πότε, πώς και γιατί. Αυτό αποτελούσε ένα κορυφαίο μάθημα ζωής, μια διαβατήρια τελετή για την ένταξή τους στο σύνολο, στην εκμάθηση του κοινωνικού τους ρόλου και, εν τέλει, το τεκμήριο και το μέτρο της εθνοπολιτισμικής τους ταυτότητας.

Θυμάμαι χαρακτηριστικά πως όταν το 1982 πρωτοπήγα στο περίφημο πανηγύρι της Βρυκούντας στην Όλυμπο της Καρπάθου και θέλησα να χορέψω μου είπαν ότι την πρώτη μέρα χορεύουν μόνο οι Ολυμπίτες, τη δεύτερη οι υπόλοιποι Καρπάθιοι και μόνο την Τρίτη μέρα επιτρέπεται να μπουν στο χορό οι άλλοι «ξένοι». Επίσης, όταν ένας τραγουδιστής είπε μια μαντινάδα «ξεκάρφωτη» που δεν ταίριαζε με τις υπόλοιπες, ο λυράρης θυμωμένος του πέταξε το δοξάρι γιατί «ασχήμυνε το γλέντι»! Ενώ, προς μεγάλη έκπληξη όλων ημών που αναζητούσαμε το δήθεν «αυθεντικό», διαπιστώσαμε ότι το ποτό που σερβίριζαν στα πήλινα κανάτια ήταν …ουίσκι, φυσικό αποτέλεσμα του γεγονότος ότι στο πανηγύρι συμμετείχαν πολλοί ξενιτεμένοι Καρπάθιοι της Αμερικής που το καλοκαίρι επέστρεφαν στο νησί τους. Όλα αυτά ήταν μεγάλα μαθήματα για εμάς τους τότε «νεοφώτιστους», επιβεβαιώνοντας τόσο την «τάξη και τη σειρά» στην παράδοση, αλλά και τους νεωτερισμούς σ’ ένα χώρο που δεν μένει στατικός αλλά -σαν ένα ζωντανό κύτταρο- εξελίσσεται.

Γι’ αυτό άλλωστε και τα τραγούδια, οι μουσικές, οι χοροί παραμένουν το κλειδί για να προσεγγίσει κανείς το ύφος, το ήθος, την κοσμοθεωρία, τον πολιτισμό μιας ομάδας, ενός λαού, μιας εποχής.  Για να γνωρίσουμε τον «άλλον», θέτοντας ταυτόχρονα σε σύγκριση και δοκιμασία όλες τις βεβαιότητες και τα άκαμπτα αξιώματα του «εγώ» μας. Αποδεχόμενοι το δικαίωμά του στην έκφραση, σεβόμενοι την ιδεολογία του, κατανοώντας την αισθητική του, βρίσκοντας τα κοινά σημεία, σεβόμενοι τις διαφορές. Και, εν τέλει, ξορκίζοντας την προκατάληψη, το ρατσισμό και την ξενοφοβία, που τόσο απειλητικά θεριεύουν και πάλι στις μέρες μας. Ένα πολύτιμο μάθημα ζωής!

Αυτή ακριβώς νομίζω ότι είναι και η σημαντικότερη συνεισφορά του βιβλίου του Γιώργου Πίττα. Αφήνει πίσω του την απλή περιγραφική ταξιδιωτική περιήγηση, κρατά αποστάσεις από μια ρομαντική-νοσταλγική λαογραφική προσέγγιση, καταδύεται στο βαθύτερο ήθος του Αιγαιοπελαγίτικου πολιτισμού και έρχεται να μας πει απλά, σεμνά, και διακριτικά τι είδε, τι ένοιωσε, τι τον συν-κίνησε. Καλώντας κι εμάς να συν-κινηθούμε αντίστοιχα, αναζητώντας και συν-κοινωνώντας τις αξίες και τα μηνύματα ζωής που εμπεριέχει όλος αυτός ο κόσμος ο μικρός ο μέγας. Ένα «μακρόκοσμο μικροκόσμων» θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε την ανθρωπογεωγραφία του Αιγαίου, όπου οι επιμέρους διαφορές και οι αυτόνομες παραδόσεις εντάσσονται αρμονικά, δυναμικά σ’ ένα ενιαίο πολιτισμικό πλαίσιο. Με έναν τεράστιο πλούτο και ποικιλία στα μουσικά και στα χορευτικά ιδιώματα και στις λειτουργίες τους.

Όλα αυτά αποκαλύπτονται με μοναδικό τρόπο στην επιτέλεση του πανηγυριού κι ένας εξασκημένος παρατηρητής, όπως αποδεικνύεται ο Πίττας μέσα από το μακρόχρονο οδοιπορικό του, αποκτά τη γνώση και την ευαισθησία να τα εντοπίζει. Και στη συνέχεια, με τα κείμενα και τις εξαιρετικές φωτογραφικές του επιλογές, να τα σχολιάζει, να υπογραμμίζει, να μεγεθύνει, να αναλύει και να κάνει τον αναγνώστη συνταξιδιώτη, συμμέτοχο, συμπαραστάτη και σύμμαχο.

Αυτό που θαύμασα πάνω απ’ όλα σ’ αυτό το βιβλίο είναι η μαεστρία του Γιώργου να τιθασέψει και να διαχειριστεί έναν τόσο μεγάλο και ετερόκλιτο όγκο δεδομένων και πληροφοριών (60 κατοικημένα νησιά, 10000 εκκλησίες και ξωκλήσια και πάνω από 20000 πανηγύρια). Αποδελτιώνει κριτικά τη σχετική βιβλιογραφία, επιλέγει αξιόπιστο υλικό από τα διάφορα αρχεία και τις συλλογές και παράλληλα συνεισφέρει στο κοινό ταμείο με τις προσωπικές του καταγραφές και συνεντεύξεις.

Όχι με τη μονομέρεια μιας αυστηρά επιστημονικής προσέγγισης, που κάποτε βάζει στεγανά και καταλήγει να εστιάζει στο δέντρο αντί για το δάσος. Αλλά ούτε και με τη φετιχιστική εμμονή του συλλέκτη, που συσσωρεύει αδιάκριτα πληροφορίες και υλικό χωρίς να είναι σε θέση να το αξιολογήσει και να το διαχειριστεί. Ο Πίττας κατορθώνει να κρατάει μιαν αξιοθαύμαστη ισορροπία ανάμεσα στον υποψιασμένο, τον εξειδικευμένο ερευνητή και στον συγκινημένο ταξιδιώτη που μυείται σε νέους κόσμους και σε «λιμένας πρωτοειδωμένους» κατά πως λέει ο ποιητής. Κρατάει εξαιρετικά ημερολόγια που τον συνδέουν με τους παλαιούς περιηγητές και τους ταξιδιωτικούς λογοτέχνες, αλλά παράλληλα διατυπώνει καίριες παρατηρήσεις που έχουν επιστημονική βαρύτητα και οδηγούν από την απλή καταγραφή στην ανάλυση και στην ερμηνεία, από το ειδικό στο γενικό.

Τον παρατηρούσα και πάλι πριν λίγες μέρες στη φετινή Συνάντηση Λαϊκών Πνευστών του Αιγαίου στη Σαντορίνη. Ο άμεσος τρόπος, ο σεβασμός και η ειλικρίνεια που διακρίνουν την επικοινωνία του με τους λαϊκούς οργανοπαίκτες, αλλά και η εμπιστοσύνη με την οποία κι αυτοί αντιγυρίζουν το ενδιαφέρον του, μου επιβεβαίωσαν το «μυστικό» της επιτυχίας αυτού του βιβλίου.

Θα μπορούσαμε να εστιάσουμε σε πολλά ειδικότερα σημεία και θέματα που θίγει και αναδεικνύει στις σελίδες του, αλλά δεν θα ήθελα να καταχραστώ και τον χρόνο των υπολοίπων ομιλητών. Επιτρέψτε μου λοιπόν να καταλήξω ανακαλώντας ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα που υπογράμμισα στο κείμενο του Γιώργου Πίττα και που θεωρώ ότι συνοψίζει το περιεχόμενο της σκέψης του και την ποιότητα του προβληματισμού του:

Η συνάντηση της Ανατολής με τη Δύση, του παρελθόντος με το παρόν, του παγκόσμιου με το τοπικό, της παράδοσης με τη νεωτερικότητα μπορεί να δημιουργήσει νέες πραγματικότητες τόσο στο χώρο της τέχνης όσο και της κοινωνικής ζωής. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι παντού, ως αντιστάθμισμα της ραγδαίας παγκοσμιοποίησης και της πολιτιστικής ομογενοποίησης, παρατηρείται μια έντονη στροφή προς τη διερεύνηση και την επανερμηνεία του κόσμου της παράδοσης και των τοπικών πολιτισμών, στην κατεύθυνση δημιουργίας νέου συστήματος αξιών και νέας πολιτιστικής ταυτότητας… Στην υποκρισία των σύγχρονων κοινωνικών συναναστροφών και στη φυγή των «εικονικών» ταξιδιών, τα πανηγύρια έρχονται να μας υπενθυμίσουν ότι υπάρχει και η ζωή. Η ζωή μαζί με τους άλλους.

Έτσι καταλήγει ο Γιώργος Πίττας, αυτό είναι το μήνυμα ζωής που μας απευθύνει μέσα από το καινούργιο βιβλίο του κι όσοι έχουν αυτιά ας το ακούσουν.

Ας ευχηθούμε να κρατήσουν οι χοροί και να είμαστε καλά να ανταμώνουμε και να ξεφαντώνουμε, με χορούς ελεύθερους και κυκλωτικούς, στα πανηγύρια του Αιγαίου, στις γιορτές της Ελλάδας, της Ελλάδας που αντιστέκεται κι εξακολουθεί να επιμένει, σ’ ένα κλίμα τόσο ζοφερό και εθνικά ταπεινωτικό όπως αυτό που ζούμε.

Και, μαζί με τις ευχαριστίες μας, να ευχηθούμε στον Γιώργο να είναι πάντα καλά αυτός και οι αγαπημένοι του, με δύναμη και έμπνευση, περιμένοντας την επόμενη δουλειά του.

Λάμπρος Λιάβας

Καθηγητής εθνομουσικολογίας Παν/μίου Αθηνών      

Advertisements

0 Responses to “«Aς κρατήσουν οι χοροί…» με χορούς ελεύθερους και κυκλωτικούς στα πανηγύρια του Αιγαίου.”



  1. Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s




Νοέμβριος 2011
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Οκτ.   Δεκ. »
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
282930  

cover4.gif

paros-cover.gif